Nhật Bản đứng trước yêu cầu cấp bách: Phải tự đánh giá và kiểm soát AI tiên tiến để tránh phụ thuộc vào Mỹ

AI tiên tiến không còn đơn thuần là cuộc đua công nghệ

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt các quốc gia trước một bài toán lớn hơn nhiều so với việc lựa chọn mô hình nào có hiệu năng tốt nhất. Khả năng tiếp cận, quyền kiểm soát dữ liệu, năng lực đánh giá và quản trị AI đang dần trở thành những yếu tố quyết định vị thế công nghệ cũng như an ninh quốc gia.

Trong một cuộc phỏng vấn bằng văn bản với báo Mainichi Shimbun, Ren Ito, lãnh đạo Sakana AI, công ty khởi nghiệp phát triển trí tuệ nhân tạo của Nhật Bản, nhấn mạnh rằng Tokyo cần khẩn cấp xây dựng năng lực đánh giá và quản lý các hệ thống AI tiên tiến.

Theo ông, Nhật Bản có những lợi thế riêng để đóng góp cho cộng đồng quốc tế trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng là quốc gia phải có khả năng tự đánh giá công nghệ AI, thay vì hoàn toàn dựa vào kết quả kiểm định hoặc quyết định từ các công ty nước ngoài.

Vấn đề trở nên cấp thiết hơn khi các mô hình AI tiên phong (Frontier AI) ngày càng có ảnh hưởng sâu rộng đến nghiên cứu khoa học, hoạt động quản lý, sản xuất công nghiệp và nhiều lĩnh vực trọng yếu khác.

Những hệ thống AI thế hệ mới không chỉ tạo ra cơ hội nâng cao năng suất mà còn kéo theo các rủi ro liên quan đến an ninh mạng, kiểm soát thông tin, quyền riêng tư và sự phụ thuộc công nghệ.

Đặc biệt, những diễn biến liên quan đến Claude Mythos của Anthropic và các biện pháp kiểm soát công nghệ từ phía Mỹ cho thấy quyền tiếp cận AI tiên tiến có thể trở thành một vấn đề chiến lược giữa các quốc gia.

Từ cuộc đua mô hình AI đến cuộc đua quyền tiếp cận công nghệ

Một trong những nhận định đáng chú ý của Ren Ito xuất phát từ Hội nghị thượng đỉnh G7 tổ chức tại Evian, miền đông nước Pháp, vào tháng 6.

Tại sự kiện này, các nhà lãnh đạo quốc gia cùng đại diện các doanh nghiệp AI đã thảo luận về vấn đề an toàn, quản lý và định hướng phát triển trí tuệ nhân tạo. Ren Ito tham gia với tư cách đại diện phía Nhật Bản.

Do các quy định liên quan đến nội dung trao đổi tại hội nghị, ông không tiết lộ những cuộc thảo luận cụ thể. Tuy nhiên, từ góc nhìn cá nhân, ông cho rằng trọng tâm của ngành AI toàn cầu đang có sự thay đổi rõ rệt.

Trước đây, cuộc cạnh tranh chủ yếu xoay quanh câu hỏi mô hình nào có hiệu năng cao nhất, khả năng suy luận tốt nhất hoặc chi phí vận hành thấp nhất.

Hiện nay, vấn đề đã chuyển sang một câu hỏi mang tính chiến lược hơn: Các quốc gia có thể xem việc tiếp cận những hệ thống AI tiên tiến là điều hiển nhiên hay không?

Đây là sự thay đổi quan trọng bởi một mô hình AI dù có năng lực vượt trội nhưng không thể tiếp cận ổn định cũng khó trở thành nền tảng đáng tin cậy cho các hoạt động dài hạn.

Theo quan điểm của Ren Ito, niềm tin vào AI không còn chỉ được quyết định bởi các thông số kỹ thuật. Những yếu tố như khả năng truy cập liên tục, quyền kiểm soát dữ liệu, cơ chế quản trị, thể chế pháp lý và quan hệ đối tác quốc tế cũng ngày càng quan trọng.

Nói cách khác, một quốc gia không thể chỉ đánh giá AI thông qua tốc độ xử lý, độ chính xác hay khả năng tạo nội dung. Họ còn phải xác định liệu mình có quyền sử dụng công nghệ đó trong những thời điểm quan trọng hay không.

Đối với các ngành có mức độ phụ thuộc cao vào công nghệ, việc mất quyền truy cập một mô hình AI có thể ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu, sản xuất, dịch vụ và năng lực cạnh tranh.

Nhật Bản không thể chỉ lựa chọn giữa quy định và đổi mới

Một vấn đề khác được đặt ra là liệu các quốc gia nên ưu tiên xây dựng quy định pháp luật hay tiếp tục thúc đẩy đổi mới công nghệ trong bối cảnh AI phát triển quá nhanh.

Trước đó, Anthropic đã đưa ra những cảnh báo liên quan đến tốc độ phát triển của AI tiên tiến, trong đó có quan điểm cần cân nhắc làm chậm hoặc tạm dừng một số hoạt động phát triển để bảo đảm an toàn.

Ren Ito cho rằng những lời cảnh báo từ chính các doanh nghiệp đi đầu trong lĩnh vực AI cần được xem xét nghiêm túc. Khi những công ty hiểu rõ nhất về năng lực của công nghệ cũng bày tỏ lo ngại, các nhà hoạch định chính sách không thể xem nhẹ những rủi ro tiềm ẩn.

Tuy nhiên, theo ông, đặt vấn đề theo hướng lựa chọn giữa quy định và đổi mới là cách tiếp cận quá hạn hẹp.

Thách thức thực sự nằm ở việc xây dựng một chiến lược quốc gia đủ toàn diện để vừa thúc đẩy phát triển công nghệ, vừa bảo đảm khả năng kiểm soát những rủi ro phát sinh.

Đối với Nhật Bản, điều này đặc biệt quan trọng khi AI tiên tiến đang ngày càng tác động đến các quyết định chiến lược của chính phủ trên toàn thế giới.

Nếu chỉ tập trung vào việc phát triển sản phẩm mà thiếu năng lực đánh giá độc lập, Nhật Bản có nguy cơ trở thành quốc gia sử dụng công nghệ do nước ngoài kiểm soát mà không đủ khả năng xác định toàn diện những rủi ro đi kèm.

Ngược lại, nếu quá chú trọng kiểm soát và hạn chế đổi mới, quốc gia này có thể đánh mất cơ hội tham gia vào cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.

Vì vậy, Ren Ito nhấn mạnh Nhật Bản cần phát triển đồng thời hai năng lực: đổi mới công nghệ và đánh giá, quản trị AI.

Khả năng tự đánh giá AI là nền tảng của chủ quyền công nghệ

Thông điệp quan trọng nhất trong cuộc phỏng vấn là một quốc gia không có khả năng tự đánh giá AI sẽ phải giao phó một phần quyết định quan trọng cho những chủ thể khác.

Điều này không chỉ liên quan đến việc kiểm tra một mô hình có hoạt động chính xác hay không, mà còn bao gồm khả năng xác định giới hạn, mức độ an toàn, các lỗ hổng và những tác động tiềm ẩn đối với xã hội.

Năng lực đánh giá độc lập có thể được triển khai trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, Nhật Bản cần xây dựng đội ngũ chuyên gia có khả năng kiểm tra hiệu năng và giới hạn của những mô hình AI tiên tiến. Việc này giúp các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu có cơ sở khách quan khi lựa chọn công nghệ.

Thứ hai, cần phát triển năng lực kiểm toán AI. Các hệ thống AI ngày càng phức tạp, do đó việc đánh giá không thể chỉ dựa trên những tuyên bố từ nhà phát triển. Các tổ chức độc lập cần có khả năng kiểm tra mức độ an toàn, khả năng chống lại hành vi khai thác và những nguy cơ có thể phát sinh trong quá trình vận hành.

Thứ ba, Nhật Bản cần xây dựng cơ chế quản trị phù hợp. Những quy định này phải xác định rõ trách nhiệm của nhà phát triển, nhà cung cấp và đơn vị triển khai AI, đặc biệt đối với các hệ thống được sử dụng trong những lĩnh vực quan trọng.

Thứ tư, năng lực nghiên cứu AI trong nước cần được củng cố để Nhật Bản không bị phụ thuộc hoàn toàn vào những mô hình được phát triển tại Mỹ hoặc các trung tâm công nghệ khác.

Điểm đáng chú ý là khả năng tự đánh giá không đồng nghĩa với việc phải tự phát triển mọi mô hình AI từ đầu. Một quốc gia vẫn có thể hợp tác quốc tế, sử dụng công nghệ nước ngoài và tham gia vào hệ sinh thái AI toàn cầu.

Tuy nhiên, điều kiện cần thiết là phải có đủ chuyên môn và công cụ để hiểu, kiểm tra và quản lý những công nghệ đang được sử dụng.

Đây cũng có thể trở thành một lợi thế cạnh tranh của Nhật Bản trong bối cảnh thế giới ngày càng quan tâm đến AI an toàn và có trách nhiệm.

Kiểm soát xuất khẩu AI của Mỹ phơi bày rủi ro phụ thuộc công nghệ

Những biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ của Mỹ là một trong những vấn đề đáng chú ý được đề cập trong cuộc phỏng vấn.

Theo Ren Ito, dù không thể dự đoán chính xác thời điểm các biện pháp này được triển khai, khả năng chúng xuất hiện đã luôn tồn tại.

Trước đây, kiểm soát xuất khẩu chiến lược thường được nhắc đến nhiều trong lĩnh vực bán dẫn, thiết bị sản xuất chip và những công nghệ có ý nghĩa đối với an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, việc các mô hình AI tiên tiến cũng trở thành đối tượng có thể chịu sự kiểm soát cho thấy công nghệ này đang được nhìn nhận như một tài sản chiến lược ở cấp độ địa chính trị.

Điều đó có thể làm thay đổi cách các quốc gia xây dựng chiến lược công nghệ trong những năm tới.

Nếu một quốc gia phụ thuộc vào một mô hình AI duy nhất, quyền truy cập có thể bị hạn chế đột ngột bởi những quyết định nằm ngoài khả năng kiểm soát của quốc gia đó.

Rủi ro không chỉ nằm ở việc một dịch vụ ngừng hoạt động. Những thay đổi trong chính sách xuất khẩu, điều kiện cấp phép, quy định sử dụng hoặc quan hệ ngoại giao đều có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công nghệ.

Đối với doanh nghiệp, sự gián đoạn này có thể gây ra chi phí chuyển đổi lớn, ảnh hưởng đến quy trình vận hành và làm chậm các dự án nghiên cứu.

Đối với chính phủ, vấn đề còn nghiêm trọng hơn khi những hệ thống AI có thể được ứng dụng trong quản lý hành chính, nghiên cứu khoa học, an ninh mạng và các hoạt động thiết yếu khác.

Do đó, việc đa dạng hóa nguồn cung AI và xây dựng năng lực công nghệ trong nước không còn đơn thuần là lựa chọn kinh doanh. Đây đang trở thành một yêu cầu liên quan đến khả năng tự chủ chiến lược.

Nhật Bản cần xây dựng hệ sinh thái AI có khả năng chống chịu

Từ những cảnh báo của Ren Ito, có thể thấy Nhật Bản cần thay đổi cách tiếp cận đối với trí tuệ nhân tạo tiên tiến.

Thay vì chỉ tập trung vào việc sử dụng những mô hình mạnh nhất trên thị trường, quốc gia này cần xây dựng một hệ sinh thái có khả năng duy trì hoạt động ngay cả khi môi trường công nghệ quốc tế thay đổi.

Một trong những hướng đi quan trọng là phát triển nhiều nguồn tiếp cận AI khác nhau, tránh phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp hoặc một quốc gia.

Song song với đó, cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu, phát triển nhân lực, hệ thống kiểm toán và các phương pháp đánh giá độc lập.

Sự hợp tác giữa chính phủ, doanh nghiệp và trường đại học cũng đóng vai trò quan trọng. Các cơ quan quản lý có thể xây dựng khung chính sách, doanh nghiệp cung cấp kinh nghiệm triển khai thực tế, trong khi các tổ chức nghiên cứu đóng góp năng lực kiểm định và đánh giá chuyên sâu.

Đặc biệt, Nhật Bản có thể tận dụng kinh nghiệm trong các lĩnh vực công nghiệp, sản xuất và quản lý chất lượng để đóng góp vào việc phát triển những tiêu chuẩn AI đáng tin cậy.

Tuy nhiên, đây không phải là nhiệm vụ có thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Việc xây dựng năng lực đánh giá AI đòi hỏi nguồn lực tài chính, đội ngũ chuyên gia và quá trình tích lũy kiến thức lâu dài.

Trong bối cảnh công nghệ liên tục thay đổi, các tiêu chuẩn đánh giá cũng cần được cập nhật thường xuyên để theo kịp năng lực mới của những mô hình tiên tiến.

AI đang trở thành vấn đề địa chính trị của thế kỷ 21

Những nhận định của lãnh đạo Sakana AI phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn: trí tuệ nhân tạo đang chuyển từ lĩnh vực cạnh tranh thương mại sang một phần quan trọng trong chiến lược quốc gia.

Cuộc đua AI không còn chỉ được đo bằng số lượng mô hình, năng lực xử lý hay quy mô đầu tư. Khả năng tiếp cận công nghệ, kiểm soát dữ liệu, đánh giá độc lập và duy trì hệ thống trong những tình huống bất lợi cũng sẽ quyết định vị thế của mỗi quốc gia.

Đối với Nhật Bản, thách thức hiện nay là làm thế nào để vừa tận dụng được những thành tựu AI toàn cầu, vừa tránh phụ thuộc quá mức vào công nghệ do các quốc gia khác kiểm soát.

Thông điệp của Ren Ito khá rõ ràng: Nhật Bản không nhất thiết phải dẫn đầu trong mọi lĩnh vực phát triển AI, nhưng cần có khả năng hiểu, đánh giá và quản lý những hệ thống mà mình đang sử dụng.

Đây là nền tảng để quốc gia duy trì quyền tự chủ trong các quyết định công nghệ, đồng thời đóng góp tích cực hơn vào những cuộc thảo luận quốc tế về an toàn và quản trị AI.

Trong tương lai, lợi thế của một quốc gia có thể không chỉ nằm ở việc sở hữu mô hình AI mạnh nhất, mà còn ở khả năng xác định mô hình nào đáng tin cậy, có thể kiểm soát và phù hợp với những mục tiêu chiến lược dài hạn.

Thông tin phục vụ mục đích tham khảo, phản ánh các quan điểm và diễn biến được đề cập trong nội dung nguồn; không phải khuyến nghị đầu tư.

Câu hỏi thường gặp về chiến lược AI của Nhật Bản

1. Frontier AI là gì?

Frontier AI là thuật ngữ chỉ những hệ thống trí tuệ nhân tạo tiên tiến ở giới hạn năng lực công nghệ hiện tại. Các mô hình này có khả năng thực hiện những nhiệm vụ phức tạp trong nghiên cứu, lập trình, phân tích dữ liệu và nhiều lĩnh vực khác.

2. Vì sao Nhật Bản cần tự đánh giá các mô hình AI?

Việc tự đánh giá giúp Nhật Bản xác định mức độ an toàn, hiệu năng và giới hạn của các hệ thống AI mà không phải hoàn toàn phụ thuộc vào kết quả do nhà phát triển cung cấp. Đây cũng là nền tảng để duy trì quyền tự chủ công nghệ.

3. Kiểm soát xuất khẩu AI của Mỹ có thể ảnh hưởng như thế nào đến Nhật Bản?

Nếu quyền tiếp cận các mô hình AI tiên tiến bị hạn chế, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu Nhật Bản có thể gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động, triển khai sản phẩm và phát triển các dự án phụ thuộc vào công nghệ đó.

4. Nhật Bản có phải lựa chọn giữa quản lý AI và đổi mới công nghệ?

Không. Quan điểm của Ren Ito là hai mục tiêu này cần được triển khai song song. Nhật Bản vừa phải thúc đẩy nghiên cứu, phát triển AI, vừa xây dựng năng lực kiểm toán, đánh giá và quản trị độc lập.

5. Đa dạng hóa nguồn cung AI có ý nghĩa gì?

Đa dạng hóa giúp doanh nghiệp và chính phủ tránh phụ thuộc vào một mô hình hoặc nhà cung cấp duy nhất. Khi một dịch vụ bị hạn chế, các hệ thống thay thế có thể giúp duy trì hoạt động và giảm thiểu rủi ro gián đoạn.

6. Sakana AI có vai trò gì trong hệ sinh thái công nghệ Nhật Bản?

Sakana AI là công ty khởi nghiệp phát triển trí tuệ nhân tạo tại Nhật Bản. Công ty tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu và phát triển AI, đồng thời đóng góp tiếng nói vào những vấn đề liên quan đến định hướng công nghệ và quản trị AI.